De digitalisering van administratieve procedures heeft lange tijd de inspanningen van de Franse lokale overheden geconcentreerd. Dit aspect, dat sinds het plan France Relance en zijn 88 miljoen euro voor lokale digitale hulpmiddelen in grote mate is opgepakt, heeft een technische basis gelegd. Het onderwerp is verschoven. De lokale overheden moeten nu kiezen tussen kunstmatige intelligentie, cyberbeveiliging, digitale soberheid en inclusie, zonder een eenduidig besluitvormingskader om deze onderwerpen gezamenlijk aan te pakken.
Governance van AI in lokale overheden: een project zonder gedeelde doctrine
De adoptie van kunstmatige intelligentie in de publieke sector is nog relatief recent, heterogeen en weinig gecoördineerd. De ervaringen op de werkvloer verschillen hierover: sommige metropolen experimenteren met conversatie-agenten voor de ontvangst van burgers, terwijl de meeste middelgrote gemeenten nog geen strategie op dit gebied hebben geformaliseerd.
Het probleem is niet technisch. Het ligt in de afwezigheid van een gedeelde doctrine over wat AI kan of moet doen in een lokale publieke dienst. Wie valideert de gebruiksgevallen? Wie beslist tussen een interne productiviteitswinst en een risico op verslechtering van de relatie met de gebruikers? Deze vragen vallen onder governance, niet onder informatica.
De middelen die worden aangeboden door Collectivité Numérique stellen gekozenen en algemene directies in staat om deze reflectie te structureren vóór de technologische keuzes, op een moment dat veel gemeenten onder druk staan van leveranciers zonder hun eigen kader te hebben vastgesteld.
Een gemeente begeleiden op het gebied van AI veronderstelt dat eerst aan de besluitvormingscapaciteit wordt gewerkt voordat er over algoritmen wordt gesproken. Zonder lokale governance van AI blijven projecten geïsoleerde experimenten die niet overleven na het vertrek van de leverancier of de verantwoordelijke agent.
Cyberbeveiliging van gemeenten: een blinde vlek in digitale transformatieprojecten
Cyberaanvallen op gemeenten zijn de afgelopen jaren toegenomen. Het bewustwordingsprogramma van Cybermalveillance.gouv.fr richt zich rechtstreeks op lokale overheden, wat aantoont dat het risico op nationaal niveau is erkend. De operationele vertaling blijft echter ongelijk.
Een kleine gemeente heeft zelden een verantwoordelijke voor de beveiliging van informatiesystemen. Ze is vaak afhankelijk van een externe leverancier die zowel de e-mail als de firewall beheert, zonder duidelijke scheiding van verantwoordelijkheden. De lokale administratieve capaciteit blijft een terugkerende belemmering voor het duurzaam beveiligen van digitale infrastructuren.
Digitale transformatie begeleiden zonder cyberbeveiliging vanaf het ontwerp van het project te integreren, is als het bouwen van een openbaar gebouw zonder nooduitgang. De gegevens van burgers, de registers van de burgerlijke stand, de salarisystemen van de medewerkers: alles verloopt via digitale hulpmiddelen waarvan de bescherming soms op slechts één gedeeld wachtwoord is gebaseerd.
Wat een serieuze begeleiding in lokale cyberbeveiliging veronderstelt
- Een initiële audit van de bestaande systemen, inclusief verouderde bedrijfssoftware die niemand durft aan te raken omdat ze “nog werken”
- Een kaart van gevoelige gegevens en hun blootstellingspunten, uitgevoerd met de medewerkers, niet alleen door een externe leverancier
- Een getest continuïteitsplan dat minstens één keer per jaar wordt getest, om totale verlamming in geval van een incident te voorkomen
- Een verhoging van de vaardigheden van de medewerkers op basisniveau, bovenop een eenvoudige jaarlijkse e-learning
Digitale soberheid en inclusie: twee eisen die de afwegingen compliceren
De barometer van de digitale transformatie van de gebieden toont aan dat steeds meer gemeenten hun digitale ecologische voetafdruk meten en soberheid in hun praktijken integreren. Deze verschuiving van het onderwerp weerspiegelt een paradigmawisseling: digitale transformatie is niet langer alleen een hefboom voor administratieve efficiëntie, het wordt een object van milieubeoordeling.
Het vernieuwen van een IT-park om een nieuw bedrijfsinstrument uit te rollen heeft een ecologische kostprijs. Het handhaven van een oud systeem heeft een kostprijs in beveiliging en onderhoud. De beschikbare gegevens stellen niet altijd in staat om de beste keuze te maken, omdat de methodologieën voor het berekenen van de voetafdruk van het ene referentiekader naar het andere variëren.
Digitale inclusie voegt een laag van complexiteit toe. Een dienst digitaliseren zonder alternatief voor de doelgroepen die ver van de digitale wereld staan, creëert uitsluiting, geen modernisering. Sommige gemeenten financieren menselijke begeleidingssystemen (digitale adviseurs, derde plaatsen), maar deze systemen zijn afhankelijk van fragiele financiering en lokale vaardigheden die moeilijk te behouden zijn.
Soberheid en inclusie in hetzelfde project articuleren
Het hergebruik van IT-materiaal illustreert goed de spanning. Lokale herverwerkingskanalen ontstaan, gedragen door structuren van de sociale en solidaire economie. Ze beantwoorden tegelijkertijd aan een doel van soberheid (de levensduur van apparatuur verlengen) en inclusie (toegang tot apparatuur bieden aan kwetsbare doelgroepen).
Omgekeerd kan een project voor volledige digitalisering van diensten de ecologische voetafdruk verbeteren (minder papier, minder verplaatsingen) terwijl een deel van de bevolking wordt uitgesloten. De begeleiding moet de gemeente helpen deze tegenstellingen op tafel te leggen in plaats van ze te negeren ten gunste van een uitrolkalender.
Administratieve capaciteit van de gebieden: de echte bottleneck
De Europese Commissie identificeert de lokale administratieve capaciteiten als een terugkerende belemmering voor de digitale transformatie van de gebieden. De vaststelling gaat verder dan de Franse situatie: overal is de moeilijkheid niet om een project te financieren, maar om het te sturen, te onderhouden en het op lange termijn te laten evolueren.
Concreet betekent dit dat een gemeente een subsidie kan krijgen voor een hulpmiddel voor het beheer van territoriale gegevens, het kan implementeren met de hulp van een leverancier, en zich vervolgens niet in staat kan vinden om het levend te houden zodra het contract is afgelopen. Projectengineering en verandermanagement ontbreken meer dan de budgetten.
- De functies van digitaal projectleider of directeur van informatiesystemen blijven zeldzaam in intercommunale samenwerkingsverbanden met minder dan 50.000 inwoners
- De samenwerking tussen gemeenten, vaak gepresenteerd als de oplossing, stuit op verschillende prioriteiten en politieke tijdschema’s
- De opleidingen die door het CNFPT worden aangeboden, dekken de basis, maar de verhoging van de vaardigheden op het gebied van AI, datagovernance of cyberbeveiliging vereist continue begeleiding
De digitale transformatie van lokale overheden in 2024 begeleiden, is dus niet alleen een catalogus van softwareoplossingen. Het onderwerp is een probleem van lokale governance geworden, waarbij elke technische beslissing tegelijkertijd betrokken is bij kwesties van veiligheid, soberheid, inclusie en interne vaardigheden. De gemeenten die vooruitgang boeken, zijn degenen die hebben geaccepteerd deze dimensies samen te behandelen, binnen een expliciet besluitvormingskader, in plaats van ze in silo’s op te stapelen.